Σαν σήμερα 21 Ιουλίου: Ο σεισμός που ανύψωσε την Κρήτη και έπνιξε την Αλεξάνδρεια – «Οι κάτοικοι περπατούσαν στον βυθό»

Στις 21 Ιουλίου του 365 μ.χ λίγο πριν την ανατολή του ήλιου, ένας από τους ισχυρότερους σεισμούς στην ιστορία της Μεσογείου συγκλόνισε τα ανοιχτά της Κρήτης. 

Σύγχρονες επιστημονικές εκτιμήσεις τοποθετούν τη μέγιστη έντασή του πάνω από 8 Ρίχτερ. Δεν επρόκειτο για έναν απλό σεισμό, αλλά για διπλό σεισμικό γεγονός, με το δεύτερο –και πιο καταστροφικό– να έχει ανυπολόγιστες συνέπειες σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο.

Το πρώτο σοκ ήρθε από τη γη: ο σεισμός ανύψωσε περιοχές της δυτικής Κρήτης κατά περίπου 9 μέτρα. Το δεύτερο, όμως, ήρθε από τη θάλασσα. Ένα τεράστιο τσουνάμι που γεννήθηκε στο Αιγαίο Πέλαγος εξαπλώθηκε με τρομακτική ταχύτητα, σαρώνοντας τις ακτές της Λιβύης, της Αιγύπτου, της Παλαιστίνης και της Μικράς Ασίας.

Η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου βρέθηκε στο επίκεντρο της συμφοράς. Οι ρωμαϊκές πηγές περιγράφουν σκηνές βιβλικής καταστροφής: το κύμα σάρωσε λιμάνια, ισοπέδωσε κτίρια, παράσυρε καράβια βαθιά μέσα στην πόλη και άφησε πίσω του χιλιάδες νεκρούς. Ο ιστορικός Αμμιανός Μαρκελλίνος γράφει: «Η θάλασσα αποσύρθηκε με τέτοια βία που οι κάτοικοι περπατούσαν στον βυθό, βλέποντας ψάρια και πλάσματα που δεν είχαν ξαναδεί. Πλοία βρέθηκαν στη στεριά και, όταν το νερό επέστρεψε, έπνιξε τα πάντα στο πέρασμά του».

Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των θυμάτων ποικίλλουν, με ορισμένες χρονικές αναφορές να κάνουν λόγο ακόμη και για 50.000 νεκρούς μόνο στην Αλεξάνδρεια.

Η γεωλογική ανύψωση της Κρήτης και τα ευρήματα στην αρχαία Φαλάσαρνα –που σήμερα βρίσκεται πολλά μέτρα μακριά από τη θάλασσα– αποτέλεσαν αδιάψευστα τεκμήρια για τη σφοδρότητα του γεγονότος. Επιστημονικές μελέτες σε πετρώματα, θαλάσσιους οργανισμούς και ιζηματογενείς αποθέσεις δείχνουν ότι ένας τέτοιος σεισμός είναι εξαιρετικά σπάνιος, με συχνότητα περίπου μία φορά κάθε 5.000 χρόνια.

Το ύψος του τσουνάμι στην Αλεξάνδρεια εκτιμάται στα 9,5 μέτρα, ενώ σε άλλα σημεία της αιγυπτιακής ακτής κυμάνθηκε από 2 έως 7 μέτρα. Τεράστιες ποσότητες ιζημάτων μετακινήθηκαν, αφήνοντας πίσω τους αποτυπώματα που είναι ορατά ακόμη και σήμερα σε γεωλογικά στρώματα της ανατολικής Μεσογείου.

Το γεγονός του 365 μ.Χ. χαράχτηκε βαθιά στη συλλογική μνήμη των πληγέντων λαών. Στην Αλεξάνδρεια έμεινε γνωστό ως «η μέρα του τρόμου», ενώ πολλοί λόγιοι και θεολόγοι της εποχής το θεώρησαν σημάδι θεϊκής οργής.