Αλλάζουν όλα για τους διανομείς στις πλατφόρμες delivery: Μπαίνει «φρένο» στους αλγόριθμους που αποφασίζουν για αμοιβές και απολύσεις
Αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι ψηφιακές πλατφόρμες (όπως π.
χ. αυτές των delivery φαγητού ή καφέ) και διαχειρίζονται το προσωπικό τους ετοιμάζει το υπουργείο Εργασίας, βάζοντας στο επίκεντρο τους αλγόριθμους που χρησιμοποιούνται για την ανάθεση εργασιών, τον υπολογισμό των αμοιβών, την αξιολόγηση των εργαζομένων, ακόμη και τη διακοπή της συνεργασίας μαζί τους.
Ειδικότερα, το νέο νομοσχέδιο που επεξεργάζεται η υπουργός Εργασίας, Νίκη Κεραμέως, προβλέπει συγκεκριμένους περιορισμούς στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης και πρόσθετες υποχρεώσεις για τις επιχειρήσεις που παρέχουν υπηρεσίες μέσω διαδικτυακών εφαρμογών.
Οι ρυθμίσεις αφορούν έναν κλάδο που έχει αναπτυχθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Πίσω από τις εφαρμογές που χρησιμοποιούν καθημερινά χιλιάδες καταναλωτές λειτουργούν αυτοματοποιημένα συστήματα, τα οποία οργανώνουν μεγάλο μέρος της εργασίας. Μπορούν να καθορίζουν ποιος θα αναλάβει μια παραγγελία, πώς θα υπολογιστεί η αμοιβή του, με ποια κριτήρια θα αξιολογηθεί η απόδοσή του και αν θα εξακολουθήσει να έχει πρόσβαση στην πλατφόρμα. Στην πράξη, ένας διανομέας μπορεί να διαπιστώσει ότι περιορίστηκαν οι παραγγελίες που του ανατίθενται ή ότι ο λογαριασμός του απενεργοποιήθηκε, χωρίς να γνωρίζει με σαφήνεια ποια στοιχεία οδήγησαν σε αυτή την εξέλιξη. Το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο όταν οι αποφάσεις προκύπτουν από ένα ηλεκτρονικό σύστημα, χωρίς να έχει προηγηθεί ουσιαστικός ανθρώπινος έλεγχος.
Αυτές ακριβώς τις πρακτικές επιχειρεί να ρυθμίσει το υπό διαμόρφωση νομοσχέδιο, το οποίο συνδέεται με την ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής οδηγίας 2024/2831 για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στις ψηφιακές πλατφόρμες. Η Ελλάδα, όπως και τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οφείλει να ενσωματώσει την οδηγία στο εθνικό της δίκαιο έως τις 2 Δεκεμβρίου 2026. Ήδη, το υπουργείο Εργασίας έχει προχωρήσει σε συζητήσεις με τους κοινωνικούς εταίρους για τις βασικές διατάξεις, ενώ η τελική διαμόρφωση του σχεδίου βρίσκεται σε εξέλιξη.
Οι αποφάσεις των αλγορίθμων θα περνούν από ανθρώπινο έλεγχο
Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις αφορά τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα την επαγγελματική κατάσταση και το εισόδημα όσων εργάζονται μέσω ψηφιακών εφαρμογών. Με το νέο πλαίσιο, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι τα ηλεκτρονικά συστήματα που χρησιμοποιούν βρίσκονται υπό την εποπτεία κατάλληλα εκπαιδευμένου προσωπικού. Οι άνθρωποι που θα αναλαμβάνουν αυτόν τον ρόλο θα πρέπει να διαθέτουν τόσο τις απαραίτητες τεχνικές γνώσεις όσο και την αρμοδιότητα να παρεμβαίνουν όταν διαπιστώνουν ότι μια αυτοματοποιημένη απόφαση είναι προβληματική. Αυτό σημαίνει ότι μια απόφαση που προκύπτει από τη λειτουργία ενός αλγορίθμου θα μπορεί να ελεγχθεί, να τροποποιηθεί ή ακόμη και να ανακληθεί. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η διαδικασία όταν πρόκειται για περιορισμό της πρόσβασης ενός εργαζομένου στην εφαρμογή ή για τερματισμό της συνεργασίας του με την επιχείρηση.
Οι δε αποφάσεις για τη διακοπή της συμβατικής σχέσης ή του λογαριασμού ενός εργαζομένου δεν θα μπορούν να λαμβάνονται αποκλειστικά από ένα αυτοματοποιημένο σύστημα, αλλά θα απαιτούν ανθρώπινη παρέμβαση. Παράλληλα, καθιερώνεται το δικαίωμα του εργαζομένου να ζητά εξηγήσεις για οποιαδήποτε σημαντική απόφαση τον αφορά και έχει ληφθεί με τη συνδρομή Τεχνητής Νοημοσύνης. Η εταιρεία θα οφείλει να του εξηγεί, με κατανοητό τρόπο, ποια δεδομένα και ποια κριτήρια οδήγησαν στο συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Εάν ο εργαζόμενος θεωρεί ότι αδικήθηκε, θα έχει τη δυνατότητα να ζητήσει επανεξέταση. Το αίτημά του θα πρέπει να εξετάζεται χωρίς αδικαιολόγητες καθυστερήσεις και η απάντηση που θα λαμβάνει να περιλαμβάνει συγκεκριμένη αιτιολόγηση.
Τι δεν θα επιτρέπεται να παρακολουθούν οι εταιρείες
Ένα δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο του νομοσχεδίου αφορά την προστασία της ιδιωτικής ζωής. Οι ψηφιακές πλατφόρμες συγκεντρώνουν και επεξεργάζονται μεγάλο όγκο πληροφοριών για όσους συνεργάζονται μαζί τους, γεγονός που δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με τα όρια της ηλεκτρονικής παρακολούθησης. Οι νέες διατάξεις προβλέπουν ότι συγκεκριμένες κατηγορίες προσωπικών δεδομένων θα παραμένουν εκτός των αυτοματοποιημένων συστημάτων διαχείρισης εργασίας. Για παράδειγμα, μια εταιρεία δεν θα επιτρέπεται να χρησιμοποιεί τέτοια συστήματα προκειμένου να συγκεντρώνει ή να αναλύει στοιχεία σχετικά με την ψυχολογική ή συναισθηματική κατάσταση ενός εργαζομένου. Αντίστοιχοι περιορισμοί τίθενται για τις ιδιωτικές συνομιλίες και τις προσωπικές επικοινωνίες του, ακόμη και όταν αυτές πραγματοποιούνται με συναδέλφους του.
Ειδική πρόβλεψη υπάρχει για τον χρόνο κατά τον οποίο κάποιος δεν εργάζεται. Οι πλατφόρμες δεν θα μπορούν να συλλέγουν προσωπικά δεδομένα μέσω των συγκεκριμένων συστημάτων όταν ο εργαζόμενος δεν προσφέρει ούτε εκτελεί υπηρεσίες. Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται να αποτραπεί η παρακολούθηση της προσωπικής του δραστηριότητας εκτός εργασίας. Περιορισμοί εισάγονται όμως και στη χρήση βιομετρικών δεδομένων, όπως είναι τα χαρακτηριστικά του προσώπου, όταν χρησιμοποιούνται για ταυτοποίηση μέσω σύγκρισης με αποθηκευμένα βιομετρικά στοιχεία σε βάσεις δεδομένων. Ιδιαίτερη προστασία προβλέπεται επίσης για τη συνδικαλιστική δράση. Οι επιχειρήσεις δεν θα μπορούν να αξιοποιούν αλγόριθμους ώστε να προβλέπουν εάν ένας εργαζόμενος πρόκειται να συμμετάσχει σε συνδικαλιστική οργάνωση, συλλογική κινητοποίηση ή άλλη δραστηριότητα που συνδέεται με την άσκηση εργασιακών δικαιωμάτων.
Υποχρεωτική ενημέρωση για το πώς λειτουργεί κάθε σύστημα
Μέχρι σήμερα, ένας εργαζόμενος σε ψηφιακή πλατφόρμα δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει με ποιον ακριβώς τρόπο αξιοποιούνται οι πληροφορίες που καταγράφει η εφαρμογή του. Αυτό επιχειρεί να αλλάξει με την υποχρέωση των επιχειρήσεων να παρέχουν αναλυτική ενημέρωση για τα συστήματα παρακολούθησης και λήψης αποφάσεων που χρησιμοποιούν. Οι εργαζόμενοι θα πρέπει να γνωρίζουν ποια στοιχεία της δραστηριότητάς τους καταγράφονται, για ποιον σκοπό συλλέγονται και πώς επηρεάζουν τις αποφάσεις που τους αφορούν. Η ενημέρωση θα καλύπτει τόσο την αξιολόγηση της απόδοσης και την κατανομή των καθηκόντων όσο και ζητήματα σχετικά με τις πληρωμές ή τη συνέχιση της συνεργασίας.
Ειδικότερα, οι εταιρείες θα καλούνται να εξηγούν τους λόγους για τους οποίους ένα σύστημα μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό ή προσωρινή αναστολή ενός λογαριασμού, άρνηση καταβολής αμοιβής ή άλλη απόφαση που έχει αρνητικές συνέπειες για τον εργαζόμενο. Πρόσβαση στις σχετικές πληροφορίες θα έχουν και οι εκπρόσωποι των εργαζομένων, ενώ οι αρμόδιες ελεγκτικές αρχές θα μπορούν να τις ζητούν στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους. Στόχος είναι να γνωρίζει κάθε πρόσωπο που παρέχει υπηρεσίες μέσω μιας πλατφόρμας τους βασικούς κανόνες βάσει των οποίων αξιολογείται και να έχει τη δυνατότητα να ελέγξει εάν αυτοί εφαρμόζονται με τον προβλεπόμενο τρόπο.
Έλεγχος πριν τεθούν σε λειτουργία νέα συστήματα
Το νομοσχέδιο προβλέπει επίσης ότι οι επιχειρήσεις δεν θα μπορούν να προχωρούν στην εγκατάσταση ή σε σημαντικές αλλαγές αυτοματοποιημένων συστημάτων επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων χωρίς να έχουν προηγουμένως εξετάσει τους πιθανούς κινδύνους για τα δικαιώματα των εργαζομένων. Για τον σκοπό αυτό προβλέπεται η διενέργεια ειδικής εκτίμησης αντικτύπου σχετικά με την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Πρόκειται για διαδικασία μέσω της οποίας θα εξετάζεται κατά πόσο η χρήση μιας νέας τεχνολογίας μπορεί να οδηγήσει σε παραβιάσεις της ιδιωτικότητας ή άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η αξιολόγηση δεν θα πραγματοποιείται αποκλειστικά από την επιχείρηση, καθώς προβλέπεται συμμετοχή των εκπροσώπων των εργαζομένων. Η γνώμη τους θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εξέταση των κινδύνων και των μέτρων προστασίας.
Ανάλογη υποχρέωση ενημέρωσης και διαβούλευσης θα υπάρχει και για σημαντικές αποφάσεις που σχετίζονται με τη χρήση αλγορίθμων στη διαχείριση του προσωπικού. Οι δε συζητήσεις θα πρέπει να πραγματοποιούνται σε χρόνο που επιτρέπει στους εκπροσώπους των εργαζομένων να διατυπώνουν ουσιαστικά τις παρατηρήσεις τους πριν από τη λήψη των τελικών αποφάσεων.
Ποιος θα ευθύνεται όταν μεσολαβεί άλλη εταιρεία
Ξεχωριστό ζήτημα αποτελεί η προστασία των προσώπων που εργάζονται για μια ψηφιακή πλατφόρμα μέσω τρίτων επιχειρήσεων. Σε αρκετές περιπτώσεις, η εταιρεία που διαχειρίζεται την εφαρμογή δεν είναι εκείνη με την οποία έχει συνάψει απευθείας σύμβαση ο εργαζόμενος, καθώς παρεμβάλλονται συνεργαζόμενες επιχειρήσεις ή υπεργολάβοι. Αυτή η πρακτική μπορεί να προκαλεί δυσκολίες όταν προκύπτει διαφωνία σχετικά με την αμοιβή, τους όρους απασχόλησης ή την τήρηση των εργασιακών δικαιωμάτων. Ο εργαζόμενος μπορεί να λαμβάνει οδηγίες μέσα από την εφαρμογή μιας εταιρείας, αλλά η συμβατική του σχέση να βρίσκεται με κάποια άλλη.
Για την αντιμετώπιση τέτοιων περιπτώσεων, στο υπό διαμόρφωση πλαίσιο προβλέπεται η αλληλέγγυα ευθύνη των εμπλεκόμενων στην αλυσίδα υπεργολαβίας, ώστε η προστασία των εργαζομένων να μην εξαρτάται από τον αριθμό των επιχειρήσεων που μεσολαβούν. Να σημειώσουμε ότι η συγκεκριμένη πρόβλεψη αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή οι αλγόριθμοι μπορεί να καθορίζουν την καθημερινή εργασία ενός προσώπου ακόμη και όταν αυτό δεν έχει άμεση συμβατική σχέση με την πλατφόρμα που χρησιμοποιεί.
