Έρχονται τα τοπικά δημοψηφίσματα που θα διεξάγονται με πρωτοβουλία των πολιτών: Πώς θα γίνονται, ποιοι θα ψηφίζουν και για ποια θέματα
Τη δυνατότητα να ζητούν τη διεξαγωγή τοπικών δημοψηφισμάτων για θέματα που επηρεάζουν την καθημερινότητα στην πόλη τους αποκτούν σύντομα οι πολίτες στη χώρα μας, καθώς το υπουργείο Εσωτερικών προχωρά στην ολοκλήρωση του νομοθετικού πλαισίου για την εφαρμογή ενός θεσμού που είχε μείνει στα χαρτιά εδώ και δύο δεκαετίες.
Αυτή την περίοδο οι αρμόδιες υπηρεσίες επεξεργάζονται τις τελευταίες λεπτομέρειες και συντάσσεται η σχετική Κοινή Υπουργική Απόφαση, με στόχο οι ενδιαφερόμενοι Δήμοι να μπορούν να αξιοποιήσουν το νέο εργαλείο συμμετοχής των πολιτών, όπως προβλέπεται άλλωστε και από τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που ψηφίστηκε τον Ιούνιο του 2026.
Πώς θα μπορεί ένας πολίτης να ζητήσει δημοψήφισμα
Σύμφωνα με τις διατάξεις του νέου Κώδικα, για να φτάσει ένα αίτημα πολιτών προς συζήτηση στο Δημοτικό Συμβούλιο, θα πρέπει να υποστηρίζεται από τουλάχιστον το 10% των εγγεγραμμένων εκλογέων του δήμου. Για παράδειγμα, σε έναν δήμο με 50.000 εγγεγραμμένους ψηφοφόρους θα χρειάζονται 5.000 υπογραφές, οι οποίες θα συγκεντρώνονται μέσω ειδικής ψηφιακής πλατφόρμας. Η συμπλήρωση του απαιτούμενου αριθμού δεν συνεπάγεται όμως αυτομάτως και την προκήρυξη δημοψηφίσματος. Το αίτημα θα εξετάζεται από το Δημοτικό Συμβούλιο, το οποίο θα αποφασίζει με απλή πλειοψηφία των παρόντων μελών του. Πριν ακόμη αρχίσει η συλλογή υπογραφών, θα πρέπει επίσης να έχει ελεγχθεί ότι το προτεινόμενο θέμα πληροί τις νόμιμες προϋποθέσεις.
Διαφορετική διαδικασία προβλέπεται όταν η πρωτοβουλία προέρχεται από τη δημοτική αρχή, που επίσης θα μπορεί να προτείνει τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Σε αυτή την περίπτωση θα απαιτείται απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου με αυξημένη πλειοψηφία δύο τρίτων του συνόλου των μελών του. Και στις δύο περιπτώσεις πάντως η σχετική απόφαση θα υπόκειται σε έλεγχο νομιμότητας.
Για ποια ζητήματα θα μπορούν να ψηφίζουν οι δημότες
Η νέα δυνατότητα θα αφορά υποθέσεις που εμπίπτουν αποκλειστικά στις αρμοδιότητες των δήμων. Υπάρχουν, ωστόσο, συγκεκριμένες εξαιρέσεις. Δεν επιτρέπεται η προκήρυξη δημοψηφισμάτων για τη δημοσιονομική διαχείριση του δήμου, την επιβολή δημοτικών τελών ή την αλλαγή των διοικητικών ορίων και του αριθμού των δήμων και των δημοτικών κοινοτήτων. Επίσης, δεν θα μπορούν να τεθούν αυτομάτως σε τοπική ψηφοφορία ζητήματα που ανήκουν στην αρμοδιότητα της κεντρικής διοίκησης, ακόμη και αν επηρεάζουν άμεσα τους κατοίκους μιας περιοχής.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο εντοπίζεται ένα από τα βασικά ερωτήματα που απασχολούν την αυτοδιοίκηση: κατά πόσο οι δημότες θα έχουν τη δυνατότητα να εκφράζονται για σημαντικές παρεμβάσεις που σχεδιάζονται στην περιοχή τους, αλλά αποφασίζονται από το κράτος. Χαρακτηριστική είναι η συζήτηση για τις πολεοδομικές ρυθμίσεις και τις ζώνες μεταφοράς συντελεστή δόμησης σε δήμους των βορείων προαστίων. Στελέχη του υπουργείου Εσωτερικών θεωρούν ότι η δυνατότητα διεξαγωγής δημοψηφίσματος σε τέτοιες περιπτώσεις εξαρτάται από το περιεχόμενο και τη διατύπωση του ερωτήματος.
Υπάρχει, πάντως, μία ουσιώδης διευκρίνιση. Το αποτέλεσμα δεν θα είναι δεσμευτικό για τη δημοτική αρχή. Θα έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα, προσφέροντας στο δημοτικό συμβούλιο μια καταγεγραμμένη εικόνα των απόψεων της τοπικής κοινωνίας, χωρίς να δημιουργεί αυτοτελή νομική υποχρέωση εφαρμογής της επικρατούσας επιλογής.
Ηλεκτρονική ψηφοφορία και προϋποθέσεις συμμετοχής
Η διεξαγωγή των δημοψηφισμάτων θα γίνεται με ηλεκτρονικό τρόπο, σε συνεργασία με το Εθνικό Δίκτυο Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας (ΕΔΥΤΕ). Στον σχεδιασμό περιλαμβάνεται η δημιουργία ειδικής ψηφιακής υπηρεσίας, με πρόσβαση μέσω του gov.gr για την ταυτοποίηση των πολιτών και την υποστήριξη της διαδικασίας.
Η ψηφοφορία θα διεξάγεται στα πρότυπα των εκλογών, μονάχα Κυριακή, από τις 7 το πρωί έως τις 7 το απόγευμα, και θα πρέπει να έχουν μεσολαβήσει τουλάχιστον 30 ημέρες από τη δημοσίευση της απόφασης προκήρυξης. Δικαίωμα συμμετοχής θα έχουν οι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους του συγκεκριμένου δήμου που πληρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις, ενώ ο Κώδικας προβλέπει ειδικές απαιτήσεις εγγραφής στο Εθνικό Μητρώο Επικοινωνίας για τη συμμετοχή στην ηλεκτρονική ψηφοφορία.
Για να θεωρηθεί έγκυρο το αποτέλεσμα, απαιτείται συμμετοχή τουλάχιστον του 30% των εγγεγραμμένων εκλογέων ή, εναλλακτικά, αριθμού ψηφοφόρων ίσου με το 50% όσων συμμετείχαν στις τελευταίες αυτοδιοικητικές εκλογές. Εφόσον καλύπτεται μία από αυτές τις προϋποθέσεις, επικρατεί η απάντηση που συγκεντρώνει τη σχετική πλειοψηφία των έγκυρων ψήφων. Παράλληλα, έχουν τεθεί και χρονικοί περιορισμοί. Δεν θα επιτρέπεται δημοτικό δημοψήφισμα κατά το έτος διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών, κατά τις προβλεπόμενες εθνικές ή ευρωπαϊκές προεκλογικές περιόδους, ούτε πριν συμπληρωθεί ένα έτος από προηγούμενο δημοψήφισμα στον ίδιο δήμο.
Οι ενστάσεις για τα προσωπικά δεδομένα
Πριν από την ενεργοποίηση της διαδικασίας, το υπουργείο Εσωτερικών καλείται να αντιμετωπίσει όμως και μια σειρά από ζητήματα που άπτονται της προστασίας προσωπικών δεδομένων. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, εξετάζοντας το σχέδιο της υπουργικής απόφασης, έχει διατυπώσει συγκεκριμένες παρατηρήσεις για τον τρόπο λειτουργίας της ψηφιακής πλατφόρμας. Μεταξύ άλλων, η Αρχή έκρινε ότι δεν είναι αναγκαίο να δημοσιοποιούνται υποχρεωτικά τα προσωπικά στοιχεία του δημότη που υποβάλλει την αρχική πρόταση για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Ζήτησε επίσης διευκρινίσεις για τις αρμοδιότητες των εμπλεκόμενων φορέων και για τη διαχείριση των δεδομένων που θα συγκεντρώνονται κατά τη διαδικασία.
Γιατί οι δήμαρχοι εμφανίζονται επιφυλακτικοί
Παρά τις δυνατότητες πάντως που δημιουργεί η νέα ρύθμιση, στον χώρο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν απουσιάζει ο προβληματισμός για την πρακτική εφαρμογή της. Το βασικό ερώτημα είναι εάν οι πολίτες θα δείξουν ενδιαφέρον για τη συμμετοχή τους, αλλά και κατά πόσο οι δημοτικές αρχές θα έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν στις προσδοκίες που θα δημιουργούν τα αποτελέσματα.
Η Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) αντιμετωπίζει θετικά την ενίσχυση της συμμετοχής των δημοτών στη λήψη αποφάσεων, επισημαίνει όμως τον κίνδυνο να χρησιμοποιηθούν τα δημοψηφίσματα για την εξυπηρέτηση πολιτικών σκοπιμοτήτων ή επιμέρους συμφερόντων. Στην αυτοδιοίκηση τέλος εκφράζονται επίσης ανησυχίες μήπως η συχνή προσφυγή σε τέτοιες διαδικασίες, προκαλέσει εντονότερες αντιπαραθέσεις σε τοπικό επίπεδο.




